“Муурын байшингуудын түүх” метафор өгүүллэгийн түүвэр. Тус номын ихэнх өгүүллэг нь хоорондоо холбоотой айгаад хар бараан метафизик өнгө аяс улам улмаа цухалзана. Өгүүллэгүүдийг сэтгэлзүйн триллер төрөлд хамаатуулж болох юм. Уг номын талаар судлаач, доктор П.Батхуяг “Бүх дүр нь уян хатан сэтгэлзүйтэй. Үхэл ёрлогч, зовлонд хэмлүүлэгч, амьдралд нь гэрэл гэгээний хэлтэрхий ч байхгүй. Хий гансрагч, дэврүүн мөрөөдөмтгий, романтик гэхээсээ сентименталист гуниг улам улмаар цухалзана. ...тэр өөр зүйлийг эрэлхийлж байна. Хоосныг хоосноор дүүргэхийг хүсэхгүй байна. Тэгээд л огт ондоо, шинэ содон дүр, дүрслэл бүтээхийг зорьжээ” хэмээн дурдсан байна.

Яруу найрагч, зохиолч Б.Алтанхуягийн "Арван өвлийн хойно" шүлгийн түүврийг уншигчдадаа хүргэж байна. Зохиогч номын талаар “Урлаг, утга зохиол үүссэнээс хойш яван явсаар өдгөө ямар нэгэн зүйлийг хүнд шууд тулгахаа больжээ. Учир нь хүний сэтгэл ямагт хувьсан өөрчлөгдөж байдаг болохоор тэр. Магад зөвхөн өөртөө эсвээс өөрөө ч мэдэхгүйгээр туурвисан бүтээлүүд олон байдаг. Түүнээс уншигч юуг мэдрэх, таних, ойлгох, бие хүнд нь дөт мэдрэмжийг хүлээн авах нь хувь бодгалийн асуудал. Харин яруу найраг бол анхнаасаа ямар нэгэн ухаарал, сэтгэлийн дотоод дахь хөг эгшгийг хүмүүст гүн ухааны адилаар номчилж ирсэнгүй. Зөвхөн өөртөө зориулж бичих, сэтгэл дэх олон өнгийн гунигаа юүлэх, зүрхэндээ мэдэрч буйг бичих, уйтан ганцаардлаа усан бороо, цасны гэгээ, навчсын сэрчигнээтэй харьцуулах шиг... Яруу найраг бол үзэл санаа. Яруу найраг үнэн байхдаа хамгийн амттай. Тэндээс олсон бүхэн минь намайг амьдралд улам хайртай, илүү хүнлэг нэгэн болгосон шиг санагддаг” хэмээжээ.

Магадгүй уншигч танд энэ номын өгүүллэгүүд бодит байдлаас хэтийдсэн аливаа түүх, хууч яриа шиг санагдаж мэднэ. Гэхдээ юун түрүүнд нэг зүйлийг хэлэх учиртай болов уу. Би ерөөс дуг хийгээд сэрэхээс бусад үед ямар нэгэн зүүд зүүдлэлгүйгээр унтаад сэрж байсан удаагүй. Заримдаа зүүдээ захиалж чадаад байх шиг хачин мэдрэмж төрдөг. Тиймээс аль болох зүүдэлсэн дарааллаараа уг номын өгүүллэгүүдийг уншигч танд хүргэсэн билээ. Учир иймээс хоорондоо эрс ялгаатай боловч өгүүллэг бүр ямар нэгэн сэжмээр уялдаатай гэдгийг хэлэх нь зүйтэй болов уу. Харамсалтай нь уншигч танд амьдралын үнэн, утга учрыг ойлгуулж, үгсийн гэрэлд замчлах гэсэн бус зөвхөн өөртөө л зориулж, бичих үед амталдаг тэрхүү таашаалыг мэдрэх хэмээсэндээ туурвисан ном юм. Тэгээд ч уран зохиол ямар ч хэлбэр дүрстэй байж болдог чанар нь үргэлж намайг өөртөө дурлуулсаар иржээ. Нэгэнтээ орчуулагч, зохиолч Д.Дашмөнх “Өөрөөр хэлбэл миний зохиолууд юуны түрүүнд танд зориулагдаагүй юм, гэхдээ таныг уншиж таашаахад надад дургүйцэх юм алга аа...” гэж хэлсэн удаатай. Таалан болгооно уу.

Уг ном нь сэтгүүл зүйн нийтлэл, хөрөг, сурвалжилга, аян замын тэмдэглэлээс гадна дурсамж нийтлэлүүдээс бүрджээ. Монгол орны хилээр болон зүүн тайга, цаатан үндэстэнд зочилсон тэмдэглэлээс гадна нэрт найруулагч Б.Баатар, хөгжмийн зохиолч Б.Шарав зэрэг хүмүүсийн хөрөг, уянгын нийтлэлүүдээс бүрдэнэ. Бие махбодын элээгдэх нь жам ёсных бөгөөд гагцхүү оюун ухаан амьд байж улирсан он жилүүдэд үлдсэн, санахын төдийд дэргэдээс ургадаг дурсамжууд л цагийн урсгалд мөлийдөггүй буюу. Зарим нь тод, зарим нь бүдэгхэн эсвэл ор тас мартагдчихсан дурсамжууд ч хаа нэгтээ, хэн нэгний дотор чамайг бий болгодог. Магадгүй өсөж төрсөн нутгийн чинь газар шороо, өвс ургамал, хад чулуунд шингэж, үүлс, салхитай хамт зугаацаж явснаа буцаад л өвс, чулуундаа шингэсээр үүрдийн хөдөлгөөн дунд зогсолтгүй оршсоор байдаг болов уу. Тэдгээрээс үг болж цаасан дээр бийрлэгдэх нь бий, үгүй бол намар буцах шувуудын жигүүрт дайгдаад одчих нь ч бас бий. Тийм л дурсамжийн тухай, бусдын сайхан сэтгэлийн тухай ном юм.

“Уншихуйд автахуй” бүтээл нь шүүмж судлал, уран сайхны бичвэрүүдээс бүрджээ. Тус бүтээлд Эдгар Аллан По, Хорхэ Луис Борхэс, Ульяам Фолкнер зэрэг гадаадын уран зохиолын шигтгээ болсон зохиолчдын бүтээлээс гадна Д.Нацагдорж, Гүр.Нямдорж, Г.Аюурзана, Ц.Буянзаяа зэрэг 40 орчим уран бүтээлчийн зохиолд хийсэн задлан шинжлэл багтсан юм. Уг ном нийт зургаан бүлэгтэй бөгөөд яг одоо ид бичиж, бүтээн туурвиж байгаа монголын уран бүтээлчдийн зохиолд хийсэн задлал, уран сайхны бичвэрүүд багтсанаараа онцлог болжээ. Түүнчлэн уран сайхны бичвэр, шүүмж судлалын тус ном “зохиолын тухай зохиол” шиг уншигдах шүүмж бичлэгийн хэлбэрийг туршсан сонирхолтой бүтээл аж. "Сонголттой уншигч болохыг хүссэн хүний сонгох эхний ном" хэмээн судлаач Я.Баяраа онцолсон байна.

Б.Алтанхуягийн “Сүнсний нөгөө тал” шүлгийн түүврийг “AVDAR” паблишингаас эрхлэн хэвлүүлжээ. Уг түүврийн дэд гарчгийг зохиогч “Өвлийн шүлгүүд” хэмээн оноожээ. Мөн түүврийн өмнөтгөлд “Хөх мэдрэхүй” бүлгэмийн яруу найрагч О.Элбэгтөгс “Өдгөө харин яруу найргийг “ид шидийг бүтээх урлаг” гэж маш товчоор дүгнэж чадах байна. Яруу найргийн талаар ийн нухацтайгаар эргэцүүлэх болсны шалтгаан яруу найрагч Балдоржийн Алтанхуягийн “Сүнсний нөгөө тал” номыг уншсанаас үүдсэн хэрэг” гэж тодорхойлжээ. Ингээд уншигч та бүхэн зун айсуй энэ цаг дор хүйтэн цасны чимээ хуудас бүрээс нь сонстох өвлийн шүлгүүдийг хүлээн авна уу.

Цаг хугацаа урсаж, үхэж хоцордог. Бидний яг одоо амьдарч буй цаг хугацаа хэзээ ч эргэж ирэхгүй. 12 сар жил бүр давтагддаг ч гэлээ хэзээ ч ноднингийнхтой адил байхгүй, бид энэ үеийг дахин мэдрэхгүй. Тэгээд л “Амь тавих сарууд” гээд нэрлэчихсэн. Шүлэг гэдэг өөрийнхөө доторхыг бусдад ний нуугүй нээн харуулж буй хэрэг. Тэгэхээр байнга тэгж нээх бас утгагүй. Шүлэг “төрөх” цагтаа л “төрдөг”.

Шувуудын гүн ухаан